1. Кириш
Марказий ва Жанубий Осиё Евросиёнинг энг муҳим географик туташув нуқталаридан бирини ташкил этади. Марказий Осиё қитъанинг шарқ–ғарб ва шимол–жануб йўналишларини боғлаб туради, Жанубий Осиё эса дунёдаги энг йирик аҳоли марказлари ва истеъмол бозорларидан бирига эга. Ушбу икки минтақага кирувчи мамлакатлар аҳолиси жами 2 миллиард кишидан ортиқни ташкил этади, шунга қарамай, улар ўртасидаги бевосита иқтисодий ҳамкорлик ҳали ўз салоҳияти даражасига етмаган.
Потенциал бозор кўламини рақамлар ҳам тасдиқлайди – 2024 йилда Жанубий Осиё аҳолиси тахминан 1,68 миллиард кишини ташкил этган, минтақанинг умумий ялпи ички маҳсулоти эса қарийб 4,5 триллион АҚШ долларига тенг бўлган. Шу билан бирга, 2024 йилда Марказий Осиёнинг беш мамлакати иқтисодиёти тахминан 489 миллиард АҚШ долларини ташкил этган. Бироқ минтақалараро интеграция даражаси пастлигича қолмоқда, ҳатто Жанубий Осиёнинг ўзида ҳам минтақа ичидаги савдо умумий савдо айланмасининг қарийб 5 фоизи атрофида баҳоланади, бу эса АСЕАН кўрсаткичидан анча пастдир[1][2][3].
Бу ҳолат савдо статистикасида ҳам яққол кўринади – Марказий Осиёнинг асосий савдо оқимлари ҳануз Россия, Хитой, Европа Иттифоқи, Туркия ва Яқин Шарқ томон йўналган бўлиб, Жанубий Осиё билан савдо нисбатан чекланган ўринни эгаллайди.
Тўлиқ ишга солинмаётган салоҳият талаб етишмаслиги билан эмас, балки таркибий чекловлар билан изоҳланади. Икки минтақа ўртасида тоғ тўсиқлари, мураккаб чегаралараро йўналишлар, халқаро етказиб бериш занжирларига қўшилиш даражасининг турличалиги, божхона ва техник тартиб-таомилларнинг бир хил эмаслиги, шунингдек, Афғонистон омили мавжуд. Афғонистон бир вақтнинг ўзида энг қисқа боғловчи ҳалқа ҳам, минтақавий тузилманинг энг нозик элементи ҳам ҳисобланади. Шу сабабли, ўзаро боғланиш масаласи нафақат тижорат, балки стратегик аҳамиятга ҳам эга.
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги иқтисодий алоқаларни тиклаш тарихий йўлларга шунчаки қайтиш сифатида қаралмаслиги керак. Ҳозирги шароитда бу рақобатбардошлик, етказиб бериш занжирлари хавфсизлиги, энергетик барқарорлик ва ташқи иқтисодий йўналишларни диверсификация қилиш масаласидир. Марказий Осиё мамлакатлари учун жанубий йўналиш Арабистон денгизи ва Ҳинд океани портларига янада қисқароқ йўл очади. Жанубий Осиё мамлакатлари учун эса у энергия ресурслари, озиқ-овқат маҳсулотлари, саноат товарлари ва Евросиёдаги янги бозорларга чиқиш имконини яратади.
Бу мантиқда Ўзбекистон алоҳида ўрин тутади. У минтақанинг марказий қисмида жойлашган, Марказий Осиёнинг барча бошқа давлатлари ва Афғонистон билан чегарадош. Шу боис Ўзбекистон Марказий Осиёнинг ички бозорлари билан жанубий йўналиш ўртасида боғловчи ҳалқа бўла олади. Айни пайтда, боғловчи давлат роли товарларни транзит қилишдан кўра анча кенгроқ маънони англатади. Бу роль инфратузилма лойиҳаларини мувофиқлаштириш, логистика хизматларини ривожлантириш, институционал сифатни ошириш, қарор қабул қилиш учун таҳлилий асос яратиш ҳамда хусусий секторни минтақалараро лойиҳаларга жалб этишни ўз ичига олади.
2. Ўзаро боғлиқликнинг тарихий ва географик асослари
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги тарихий алоқалар замонавий давлат чегаралари пайдо бўлишидан анча олдин шаклланган. Мовароуннаҳр, Хуросон, Бақтрия ва Шимолий Ҳиндистон шаҳарлари карвон йўллари тармоғи, ҳунармандчилик маҳсулотлари, билим, диний анъаналар ва молиявий амалиётлар алмашинувининг бир қисми бўлган. Самарқанд, Бухоро, Балх, Марв, Кобул, Пешовар ва Лаҳор турли даврларда Евросиё маконини боғлаб турган савдо ва маданий марказлар вазифасини бажарган.
Бироқ тарихий боғлиқлик бугунги кунда ўз-ўзидан иқтисодий интеграцияга айланиб қолмайди. Замонавий етказиб бериш занжирлари темир йўллар, автомобиль йўллари, портлар, энергетика тармоқлари, юкларни рақамли кузатиш тизимлари, суғурта, банк ҳисоб-китоблари ҳамда барқарор ва олдиндан аниқ қоидаларга боғлиқ. Ушбу элементлардан ҳатто бири мавжуд бўлмаса ҳам, транзит қиммат, секин ва хатарли жараёнга айланади.
Минтақа географияси бир вақтнинг ўзида ҳам рағбатлантирувчи омиллар, ҳам чекловларни юзага келтиради. Бир томондан, Ўзбекистоннинг жанубий чегараларидан Шимолий Афғонистонгача бўлган масофа нисбатан қисқа, Афғонистон орқали ўтадиган йўналиш эса Марказий Осиёдан Покистонга ва ундан кейин Ҳинд океани портларига чиқиш учун эҳтимолий энг қисқа қуруқлик йўли ҳисобланади. Бошқа томондан, тоғ тизмалари, темир йўл изи кенглигидаги фарқлар, чегара инфратузилмасининг чекланган ўтказувчанлик қуввати, хавфсизлик масалалари ва тартиб-таомилларнинг етарлича стандартлаштирилмагани лойиҳалар қийматини оширади.
Ўзбекистоннинг географик роли нафақат сифат жиҳатидан, балки ўлчаш мумкин бўлган кўрсаткичлар нуқтаи назаридан ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистон дунёдаги денгизга чиқиш учун камида икки давлат ҳудудидан ўтишга тўғри келадиган икки давлатдан бири ҳисобланади. Шу билан бирга, Ўзбекистон Марказий Осиёдаги бошқа тўрт давлатнинг барчаси ва Афғонистон билан чегарадош ягона давлатдир. Шу нуқтаи назардан, тахминан 573 км узунликдаги Мозори Шариф–Кобул–Пешовар темир йўли лойиҳаси тизимли аҳамият касб этади, чунки у Покистон портлари йўналишида ташиш вақти ва харажатларини тахминан 30 фоизга қисқартириши мумкин[4].
Шу сабабли, ўзаро боғланишни харитадаги икки нуқтани жисмонан боғлашдан кўра анча кенгроқ маънода тушуниш лозим. Замонавий иқтисодиётда у тўрт ўлчамни ўз ичига олади. Биринчиси – инфратузилмавий ўлчам: автомобиль йўллари, темир йўллар, терминаллар, портлар ва энергетика тармоқлари. Иккинчиси – институционал ўлчам: божхона, тарифлар, стандартлар, санитария ва фитосанитария қоидалари, рухсатномалар ҳамда транзит кафолатлари. Учинчиси – тижорий ўлчам: талаб, харид қобилияти, шартномалар, логистика компаниялари, суғурта ва банк каналлари. Тўртинчиси – ижтимоий-гуманитар ўлчам: таълим, меҳнат кўникмалари, туризм, тиббий алоқалар ва илмий-тадқиқот ҳамкорлиги.
Бундай ёндашув масалани ҳаддан ташқари соддалаштиришдан сақлайди. Ҳатто энг қисқа йўл ҳам ишончли ҳуқуқий муҳит, рақобатбардош тарифлар, молиявий кафолатлар ва давлатлар ўртасидаги мувофиқлаштириш билан мустаҳкамланмаса, барқарор коридорга айлана олмайди.
3. Савдо ва иқтисодий ҳамкорликнинг ҳозирги ҳолати
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги савдо-иқтисодий алоқалар ривожланиб бормоқда, бироқ уларнинг кўлами ҳали ҳам ушбу бозорлар ҳажмига мос эмас. Марказий Осиё мамлакатларининг Ҳиндистон, Покистон, Бангладеш, Шри-Ланка ва Афғонистон билан савдоси Хитой, Россия, Европа Иттифоқи, Туркия ва Яқин Шарқ мамлакатлари билан савдо ҳажмига нисбатан анча чекланган даражада қолмоқда.
Марказий Осиё Жанубий Осиёга қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, дон, мева-сабзавот маҳсулотлари, тўқимачилик маҳсулотлари, ўғитлар, энергетика товарлари, айрим турдаги металлар ва саноат хомашёси етказиб бермоқда ёки ушбу йўналишларда етказиб бериш ҳажмини кенгайтириш салоҳиятига эга. Жанубий Осиё мамлакатлари, аввало Ҳиндистон ва Покистон, фармацевтика, тиббий маҳсулотлар, ахборот технологиялари хизматлари, ускуналар, тўқимачилик маҳсулотлари, қайта ишланган озиқ-овқат маҳсулотлари ва истеъмол товарлари соҳаларида рақобатбардош мавқега эга.
Сўнгги йилларда Ўзбекистон ташқи иқтисодий сиёсатининг жанубий йўналишини мустаҳкамлаб бормоқда. Ҳиндистон ва Покистон билан савдо алоқалари фармацевтика, тўқимачилик, озиқ-овқат маҳсулотлари, хизматлар, логистика ва инвестиция лойиҳалари орқали ривожланмоқда. Ўзбекистоннинг жанубий йўналишдаги ташқи савдоси аллақачон ўсиб бормоқда, бироқ у ҳали ҳам ташқи савдонинг умумий тузилмасида чекланган ўринни эгаллайди. Жанубий Осиё мамлакатлари билан энг йирик савдо оқимлари Афғонистон ва Ҳиндистон ҳиссасига тўғри келади. Аммо айрим икки томонлама савдо оқимларининг ўсиб бораётгани асосий муаммони ҳал этмайди: минтақалараро савдо ҳануз тизимли равишда шаклланмаган. Уни барқарор бозорга айлантириш учун битим ва операциялар билан боғлиқ харажатларни камайтириш, транзитнинг олдиндан аниқ ва ишончли бўлишини таъминлаш, стандартларни ўзаро қиёсланадиган даражага келтириш ҳамда бизнес хизматларини ривожлантириш зарур.
Савдо маълумотлари масаласи айниқса муҳим аҳамиятга эга. Ўзаро савдо кўпинча турли манбалар асосида баҳоланади, экспорт қилувчи ва импорт қилувчи мамлакатлар статистикаси эса бир-биридан фарқ қилиши мумкин. Самарали сиёсат ишлаб чиқиш учун коридорлар, юк турлари, чегарадан ўтиш вақти, ташиш харажатлари, ортга қайтишда ташиладиган юклар, рухсатномалар сони ва имтиёзли режимлардан амалда фойдаланиш ҳолати бўйича тақсимланган, мунтазам янгиланиб бориладиган маълумотлар панели зарур. Бундай маълумотлар базасисиз минтақавий ташаббуслар фақат декларатив баёнотлар даражасида қолиб кетиш хавфига дуч келади.
4. Транспорт ва логистика инфратузилмаси – ўзаро боғлиқликнинг асоси
Транспорт инфратузилмаси Марказий ва Жанубий Осиёнинг яқинлашуви учун моддий асос ҳисобланади. Шу билан бирга, битта ягона йўналиш ҳақида эмас, балки коридорлар мажмуи ҳақида сўз юритиш тўғрироқ бўлади. Фақат бир йўналишга таяниш бутун тизимнинг заифлигини оширади. Афғонистон, Эрон, Каспий денгизи, Кавказ ва мавжуд Евросиё йўналишлари орқали ўтувчи диверсификацияланган тармоқ муқобил имкониятлар яратади, хатарларни камайтиради ва юк жўнатувчиларнинг музокаралардаги мавқеини мустаҳкамлайди.
Жанубий йўналишдаги асосий лойиҳа Трансафғон темир йўл коридори – Мозори Шариф–Кобул–Пешовар йўналиши бўлиб қолмоқда. Унинг стратегик қиймати Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларини Покистон портлари, жумладан Карачи, Қосим ва Гвадар портлари билан боғлаш салоҳиятида намоён бўлади. Агар ушбу коридор амалга оширилса, айрим турдаги юклар учун масофа ва етказиб бериш вақтини қисқартириши мумкин. Бироқ лойиҳа бир қатор мураккаб масалаларни ҳал этишни талаб қилади: молиялаштириш, хавфсизлик, техник параметрлар, темир йўл изи кенглигининг ўзаро мослиги, эксплуатация модели, тарифлар ҳамда иштирокчилар ўртасида хатарларни тақсимлаш.
Ўзбекистондаги Термиз–Ҳайратон транспорт-логистика комплекси алоҳида аҳамиятга эга. У Ўзбекистондан Афғонистонга кириш учун энг яқин нуқта бўлиб, аллақачон логистика, гуманитар ёрдам ва савдо канали сифатида фойдаланилмоқда. Терминаллар, омборхоналар, божхона қувватлари, мультимодал транспорт хизматлари ва юклар устидан рақамли назорат тизимларини ривожлантириш ушбу комплексни минтақалараро савдо учун барқарор таянч нуқтасига айлантириши мумкин.
Трансафғон йўналиши билан бир қаторда, Эрон орқали ўтадиган йўналиш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ҳиндистон, Марказий Осиё ва Афғонистон учун Чобаҳор порти, шунингдек, унинг Халқаро Шимол–Жануб транспорт коридори ва Ашхобод битими билан боғлиқ алоқалари алоҳида аҳамият касб этади. Бу вариант Трансафғон йўналишининг ўрнини босмайди, аммо савдо тизимининг барқарорлигини оширади. Сўнгги йиллардаги воқеалар айрим йўналишларнинг ёпилиши ёки чекланиши Эрон ва Марказий Осиё мамлакатлари орқали ўтадиган муқобил йўлларнинг аҳамиятини тезда оширишини кўрсатди.
Автомобиль йўллари коридорлари темир йўлларни зарур тарзда тўлдирувчи йўналишлар бўлиб қолмоқда. Улар айниқса тез бузиладиган маҳсулотлар, кичик партиядаги юклар, электрон тижорат товарлари, фармацевтика маҳсулотлари ва юқори қўшилган қийматга эга товарлар учун муҳимдир. Бу соҳада асосий омиллар фақат йўлларнинг ўзи эмас, балки чегара тартиб-таомиллари, ташувчилар учун рухсатномалар тизими, вазн назорати, суғурта, тўхташ жойлари хавфсизлиги ва қайтиш йўналишида юк топиш имконияти ҳам ҳисобланади.
Ҳаво қатновларини ривожлантириш алоҳида ўрин тутади. Тошкент, Самарқанд, Олмаота, Остона, Деҳли, Мумбай, Лаҳор ва бошқа шаҳарлар ўртасидаги тўғридан-тўғри авиақатновлар оммавий юк логистикасини шакллантирмайди, аммо ишбилармонлик сафарлари, туризм, таълим, тиббий хизматлар ва инвестиция лойиҳалари устидан бошқарув назорати учун тўсиқларни камайтиради. Замонавий бизнес учун бундай мобиллик иккинчи даражали эмас, балки тизимли аҳамиятга эга омилдир.
5. Энергетик шериклик: лойиҳага асосланган ёндашувдан минтақавий бозор сари
Энергетика Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро тўлдирувчанлик энг яққол намоён бўладиган соҳалардан биридир. Марказий Осиё мамлакатлари табиий газ, гидроэнергетика, қуёш энергетикаси ва шамол электр энергияси ишлаб чиқариш бўйича салмоқли ресурсларга эга. Жанубий Осиё эса, аввало Покистон, Ҳиндистон, Бангладеш ва Афғонистон, юқори энергия талабига, мавсумий истеъмол чўққиларига ҳамда янада ишончли таъминот тузилмасига эҳтиёж сезмоқда.
Электр энергетикаси соҳасидаги энг илғор минтақалараро лойиҳа CASA-1000 ҳисобланади. Жаҳон банки материалларига кўра, лойиҳа Қирғизистон ва Тожикистондан Афғонистон ҳамда Покистонга 1 300 МВтгача бўлган ортиқча ёзги электр энергиясини узатишни таъминлашга қаратилган. Лойиҳа, шунингдек, электр узатиш линиялари ва конвертор станцияларини ўз ичига олган юқори кучланишли электр узатиш инфратузилмасини барпо этишни ҳам назарда тутади. Унинг аҳамияти энергетика соҳаси доирасидан анча кенг: ушбу лойиҳа халқаро молия институтлари иштирокида икки минтақа ўртасида шартномавий асосда электр энергияси савдосини йўлга қўйиш мумкинлигини кўрсатади.
Газ соҳасидаги энг машҳур лойиҳа TAPI – Туркманистон–Афғонистон–Покистон–Ҳиндистон газ қувури ҳисобланади. Унинг режалаштирилган мантиғи оддий: Туркманистон гази Афғонистон орқали Жанубий Осиёнинг энергия тақчиллиги мавжуд бозорларига етказилиши кутилмоқда. Унинг узунлиги тахминан 1 800 км, лойиҳавий қуввати эса йилига 33 миллиард куб метргача газни ташкил этади. Бироқ TAPI хавфсизлик, молиялаштириш, узоқ муддатли шартномалар, тўлов кафолатлари ва иштирокчилар ўртасидаги сиёсий мувофиқлаштиришга юқори даражада боғлиқ бўлган мураккаб лойиҳа бўлиб қолмоқда.
CASA-1000 нафақат сиёсий, балки ўлчаш мумкин бўлган инфратузилмавий аҳамиятга ҳам эга: лойиҳа қиймати тахминан 1,2 миллиард АҚШ долларига баҳоланади, лойиҳавий электр узатиш қуввати эса 1 300 МВтни ташкил этади. Лойиҳанинг Қирғизистонга оид қисми тахминан 456 км узунликдаги 500 кВли электр узатиш линияларини барпо этишни назарда тутади. Бу CASA-1000ни Марказий ва Жанубий Осиё ўртасида шартномавий асосдаги минтақалараро электр энергияси савдосининг биринчи йирик намунаси сифатида баҳолаш имконини беради[5][6].
Янги энергетика кун тартиби фақат ёқилғи ва электр энергиясини экспорт қилишни эмас, балки паст углеродли ечимларни ривожлантиришни ҳам ўз ичига олади. Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон қуёш, шамол ва гидроэнергетика соҳаларидаги лойиҳаларни кенгайтирмоқда, шу билан бирга электр тармоқларини ҳам модернизация қилмоқда. Узоқ муддатли истиқболда Жанубий Осиё Марказий Осиёдан мавсумий электр энергияси ва энергетика хизматлари учун бозорга айланиши мумкин. Бироқ бунинг учун чегаралараро савдо қоидалари, ўзаро мос диспетчерлик механизмлари, тижорий кафолатлар, шаффоф тарифлар ҳамда электр тармоқлари барқарорлигига инвестициялар зарур.
Энергетика соҳасидаги ҳамкорлик иқлим ва сув билан боғлиқ омилларни ҳисобга олиши шарт. Марказий Осиёда гидроэнергетика ирригация ва сув ресурсларини бошқариш билан чамбарчас боғлиқ. Жанубий Осиёда эса электр энергиясига талаб ҳароратнинг кескин кўтариладиган даврлари, урбанизация ва саноат ўсишига боғлиқ. Шу сабабли энергетика лойиҳалари иқлимга мослашув механизмлари, сув мавжудлигини прогноз қилиш, энергия самарадорлигини ошириш ва энергия сақлаш тизимларини ривожлантириш чоралари билан бирга олиб борилиши лозим.
6. Инвестициявий ҳамкорлик ва бизнес алоқалари
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги инвестициявий ҳамкорлик ҳозирча асосан алоҳида ҳолатлар ва айрим лойиҳалар доирасида ривожланмоқда, бироқ у катта салоҳиятга эга. Хомашё савдосидан фарқли равишда, инвестиция юқорироқ даражадаги ишончни, ҳуқуқий аниқликни, мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилишни, аниқ солиқ режимларини, валюта ҳисоб-китобларига кириш имкониятини ҳамда сифатли бизнес ахборотини талаб қилади.
Энг истиқболли йўналишлар қаторига фармацевтика, тиббий хизматлар, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, тўқимачилик, логистика, омборхона инфратузилмаси, ахборот технологиялари хизматлари, таълим, туризм, молиявий технологиялар, қайта тикланувчи энергетика ҳамда инфратузилма лойиҳалари учун бутловчи қисмлар ишлаб чиқариш киради. Жанубий Осиё компаниялари ахборот технологиялари, фармацевтика ва хизматлар соҳаларида кучли салоҳиятга эга, Марказий Осиё эса хомашё ресурслари, саноат майдонлари, ўсиб бораётган ички бозорлар ва транзит имкониятларига йўл очади.
Муҳим вазифалардан бири – бир марталик бизнес алоқаларидан тизимли инвестиция лойиҳалари портфелига ўтишдир. Бунинг учун лойиҳалар каталоглари, инвесторлар учун аниқ талаблар, стандартлаштирилган давлат-хусусий шериклик моделлари, низоларни ҳал этиш механизмлари, сиёсий ва тижорий хатарлардан суғурталаш воситалари ҳамда кадрларни биргаликда тайёрлаш дастурлари зарур.
Кичик ва ўрта бизнес алоҳида аҳамиятга эга. Йирик инфратузилма лойиҳалари пойдевор яратади, аммо коридорларни реал товарлар ва хизматлар билан айнан кичик ва ўрта бизнес тўлдиради. Улар учун ахборотга кириш, мақбул нархдаги логистика хизматлари, рақамли савдо майдончалари, соддалаштирилган тўловлар, стандартлаштирилган ҳужжатлар ва янги бозорга киришда амалий кўмак жуда муҳимдир.
Тараққиёт институтлари ва халқаро молия ташкилотлари катализатор вазифасини бажариши мумкин. Уларнинг иштироки хатарларни камайтиради, лойиҳаларни тайёрлаш сифатини оширади ва иштирокчиларни белгиланган талаблар ҳамда мезонларга риоя қилишга ундайди. Бироқ ташқи молиялаштириш миллий ислоҳотларнинг ўрнини боса олмайди. Аниқ қоидалар, шаффоф статистика ва самарали судлар бўлмаса, ҳатто имтиёзли кредитлар ҳам барқарор инвестиция оқимини шакллантира олмайди.
7. Ўзбекистоннинг боғловчи давлат сифатидаги стратегик роли
Ўзбекистон боғловчи давлат ролини бажариш учун ноёб шарт-шароитлар мажмуига эга. У Марказий Осиёнинг марказида жойлашган, минтақанинг барча мамлакатлари, шунингдек, Афғонистон билан чегарадош ҳамда йирик аҳоли салоҳияти ва саноат бозорига эга давлат ҳисобланади. Денгизга чиқиш имкониятига эга бўлмаган мамлакат учун ташқи коридорларни ривожлантириш ихтиёрий вазифа эмас, балки узоқ муддатли рақобатбардошлик шартидир.
Ўзбекистоннинг роли фақат транзит билан чекланмайди. Транзит мамлакат товарлар ҳаракатидан даромад олади, аммо боғловчи давлат қоидалар, хизматлар, ишонч ва институционал муҳитни шакллантиради. Бу мультимодал тугунларни ривожлантириш, логистика марказларини ташкил этиш, божхона тартиб-таомилларини рақамлаштириш, темир йўл ва автомобиль йўли алоқаларини кенгайтириш, кадрлар тайёрлаш, банклар ва суғурта ташкилотларини жалб этиш ҳамда лойиҳаларни таҳлилий жиҳатдан қўллаб-қувватлашни англатади.
Жанубий йўналиш Ўзбекистон ташқи иқтисодий диверсификациясини кучайтиради. У мамлакатнинг шимолий, шарқий ва ғарбий йўналишларда аллақачон мавжуд алоқаларини тўлдиради. Шу билан бирга, йўналишларни диверсификация қилиш алоҳида бозорлар ва транзит йўлларга қарамликни камайтиради. Бу эса глобал савдодаги беқарорлик, тариф сиёсатидаги ўзгаришлар ва геосиёсий чекловлар шароитида айниқса муҳимдир.
Термиз ушбу стратегияда алоҳида ўрин тутади. У чегара логистика маркази, Афғонистон билан савдо учун платформа, гуманитар ва тижорий инфратузилма тугуни ҳамда Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғланишни муҳокама қилиш учун рамзий макон вазифасини бажариши мумкин. Бу ролни барқарор натижага айлантириш учун терминаллар, темир йўл ёндашувлари, омборхона қувватлари, ташувчилар учун хизматлар ва юк оқимларини таҳлил қилиш тизимига инвестиция киритиш зарур.
Ўзбекистоннинг кучли жиҳати, шунингдек, кўп томонлама ташаббусларни илгари суриш қобилиятида ҳам намоён бўлади. Минтақалараро ўзаро боғланишни фақат икки томонлама келишувлар орқали амалга ошириб бўлмайди. Бу Марказий Осиё мамлакатлари, Жанубий Осиё давлатлари, Афғонистон, халқаро молия институтлари, бизнес ва экспертлар ҳамжамияти манфаатларини ўзаро мувофиқлаштиришни талаб қилади. Ушбу соҳада Ўзбекистон кун тартибини мувофиқлаштирувчи ҳамда таҳлилий ечимлар тақдим этувчи давлат сифатида ҳаракат қилиши мумкин.
8. Асосий тўсиқлар ва уларни бартараф этиш йўллари
Биринчи тўсиқ – инфратузилманинг тўлиқ шаклланмаганидир. Кўплаб коридорлар ҳозирча лойиҳа концепциялари ёки қисман фаолият юритаётган йўналишлар кўринишида мавжуд. Уларни тижорий жиҳатдан барқарор йўналишларга айлантириш учун техник-иқтисодий асослар, келишилган тарифлар, аниқ молиялаштириш манбалари, ягона эксплуатация моделлари ва хатарларни шаффоф тақсимлаш механизмлари талаб этилади.
Иккинчи тўсиқ – хавфсизлик ва транзитнинг олдиндан аниқ бўлишидир. Бизнес учун йўналиш узунлигининг ўзи эмас, балки кечикишлар, йўқотишлар, чегараларнинг ёпилиши, қоидаларнинг ўзгариши ва қўшимча тўловлар эҳтимоли ҳам муҳим аҳамиятга эга. Шу сабабли транспорт сиёсати суғурта механизмлари, хавфсизлик стандартлари, коридорлар мониторинги, инқирозли вазиятлар учун протоколлар ҳамда давлат идоралари ўртасида мунтазам ахборот алмашинувини ўз ичига олиши лозим.
Учинчи тўсиқ – маъмурий бошқарувнинг мукаммал дажаражада тизимлаштирилмаганлигидир. Ҳужжатларнинг турличалиги, божхона тартиб-таомилларининг ўзаро мувофиқлаштирилмагани, олдиндан декларациялаш амалиётининг сустлиги, айрим сертификатларни ўзаро тан олиш механизмининг йўқлиги ва рақамли тизимларнинг ўзаро мос ишлаш имконияти чеклангани савдо харажатларини оширади. Ечим электрон транспорт ҳужжатларига ўтиш, “ягона дарча” тамойилини кенгайтириш, хатарга асосланган назоратни жорий этиш ва техник стандартларни мувофиқлаштиришдан иборат.
Молиявий муаммо кўламини CAREC мисолида баҳолаш мумкин: 2021–2024 йилларда дастур доирасида транспорт соҳасига киритилган инвестициялар 8,61 миллиард АҚШ долларини ташкил этган, молиялаштиришнинг салмоқли қисми эса халқаро ҳамкорлар томонидан таъминланган. Бу инфратузилма коридорлари нафақат сиёсий қарорни, балки барқарор молиявий архитектурани ҳам талаб қилишини кўрсатади[7][8].
Маъмурий тўсиқлар ўлчаш мумкин бўлган кўрсаткичларда ҳам намоён бўлади. CAREC мониторингига кўра, 2022 йилда автомобиль йўллари коридорларида чегарадан ўтишнинг ўртача вақти 9,9 соатни, темир йўл коридорларида эса 40,6 соатни ташкил этган. Бу ҳужжатларни рақамлаштириш, олдиндан декларациялаш ва хатарга асосланган назорат янги магистрал йўналишларни зудлик билан қурмасдан ҳам сезиларли самара бериши мумкинлигини тасдиқлайди.
Тўртинчи тўсиқ – молиявий чекловлардир. Инфратузилма лойиҳалари катта капитал қўйилмаларни талаб қилади ва уларнинг ўзини оқлаш муддати узоқ бўлади. Бунинг учун бюджет маблағлари, халқаро молия ташкилотлари кредитлари, давлат-хусусий шериклик, кафолатлар, лойиҳавий молиялаштириш ва аралаш молиялаштириш механизмларини уйғунлаштириш зарур. Шу билан бирга, ҳар бир лойиҳа фақат сиёсий жозибадорлигига эмас, балки тижорий жиҳатдан ҳаётийлигига кўра ҳам баҳоланиши шарт.
Бешинчи тўсиқ – бозор ҳақидаги ахборот етишмаслигидир. Компаниялар кўпинча эҳтимолий ҳамкорлар, бозор талаблари, логистика тарифлари, сертификатлаш қоидалари ёки мавжуд молиявий воситалар ҳақида етарли маълумотга эга эмас. Ушбу тўсиқни рақамли савдо платформалари, бизнес миссиялар, тармоқ каталоглари, мунтазам кўргазмалар, таҳлилий шарҳлар ҳамда савдо-саноат палаталари ҳузуридаги консалтинг марказлари орқали камайтириш мумкин.
Олтинчи тўсиқ – иқлим ва ресурслар билан боғлиқ хатарлардир. Тоғли ҳудудлар, қурғоқчилик, тошқинлар, музликлардан оқиб келадиган сув ҳажмининг ўзгариши ва экстремал об-ҳаво ҳодисалари автомобиль йўллари, энергетика ва қишлоқ хўжалигига таъсир кўрсатади. Янги коридорлар иқлимга чидамлиликни ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаштирилиши, энергетика лойиҳалари эса сув баланси ва талабнинг мавсумийлигини инобатга олиши лозим.
2030 йилгача амалий устувор йўналишлар
| Соҳа | Қисқа муддатли устувор вазифалар | Ўрта муддатли натижа |
| Транспорт | Чегара терминалларини модернизация қилиш, юкларни рақамли кузатиш ва ҳисобини юритиш, коридорлар статистикасини шакллантириш | Етказиб бериш вақти ва харажатларини қисқартириш, йўналишлар ишончлилигини ошириш |
| Савдо | Электрон ҳужжатлар, олдиндан декларациялаш, стандартларни уйғунлаштириш бўйича иш олиб бориш | Экспортчилар ва ташувчилар учун янада олдиндан аниқ ва барқарор режим шаклланиши |
| Энергетика | Шартномавий моделлар, электр тармоқларига инвестициялар, мавсумийликни ҳисобга олиш | Минтақавий электр энергияси савдоси ва таъминот манбаларини диверсификация қилиш |
| Инвестициялар | Лойиҳалар каталоглари, кафолат воситалари, кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш | Хусусий сектор иштирокини ва саноат кооперациясини кенгайтириш |
| Институтлар | Термиз мулоқоти доирасида лойиҳалар реестри ва йиллик мониторинг | Декларатив баёнотлардан ўлчаш мумкин бўлган амалий натижаларга ўтиш |
9. Термиз мулоқоти – ҳамкорликнинг институционал асоси сифатида
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғланиш бўйича Термиз мулоқоти минтақалараро кун тартибини мувофиқлаштириш учун муҳим институционал платформага айланиши мумкин. 2025 йилда Термизда тинчлик, дўстлик ва фаровонликнинг умумий маконини шакллантиришга бағишланган биринчи мулоқот ўтказилди. Айнан Термиз шаҳрининг танланиши унинг Ўзбекистоннинг жанубий тугуни сифатидаги амалий ролини ҳамда Афғонистон ва Жанубий Осиё билан боғланишнинг рамзий нуқтаси эканини алоҳида таъкидлайди.
Бундай форматнинг самарадорлиги унинг умумий баёнотлардан лойиҳаларга асосланган кун тартибини бошқаришга ўта олишига боғлиқ бўлади. Шу мақсадда мулоқотни тўртта доимий йўналиш атрофида тузиш мақсадга мувофиқ: транспорт ва логистика, савдо ва стандартлар, энергетика ва иқлим, инвестициялар ва инсон капитали. Ҳар бир йўналиш лойиҳалар харитаси, тараққиёт кўрсаткичлари, масъул иштирокчилар ва йиллик янгилаб бориш механизмига эга бўлиши лозим.
Бизнес иштирокининг аҳамияти алоҳида юқори. Давлатлар рамкавий ҳужжатларни имзолаши мумкин, аммо коридорларга бўлган реал талабни экспортчилар, импортчилар, ташувчилар, банклар, суғурта компаниялари, терминал операторлари ва ишлаб чиқариш корхоналари шакллантиради. Шу сабабли Термиз мулоқоти доирасида бизнес сессиялар, бизнесдан-бизнесга йўналтирилган B2B платформалар, тармоқ тақдимотлари ҳамда компаниялар дуч келаётган аниқ тўсиқларни муҳокама қилиш зарур.
Экспертлар йўналиши далилларга асосланган таҳлилий база вазифасини бажариши керак. У Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғланиш ҳолати бўйича йиллик ҳисобот, коридорларнинг тайёрлик индекси, ташиш вақти ва харажатлари мониторинги, тартибга солувчи тўсиқлар шарҳи, инвестиция лойиҳалари таҳлили ҳамда ҳукуматлар учун тавсиялар тайёрлаши мумкин. Бу соҳада Ўзбекистоннинг таҳлилий институтлари етакчи роль ўйнаши мумкин.
Термиз мулоқоти Афғонистонни иқтисодий жараёнларга амалий асосда жалб этиш воситаси сифатида ҳам муҳимдир. Бу сиёсий жиҳатдан легитимлаштириш масаласи эмас, балки иқтисодий яккаланишни камайтириш, транзит тартиб-таомилларини ривожлантириш, барқарор яшаш ва даромад манбаларини қўллаб-қувватлаш ҳамда барқарорлик учун рағбатлар яратиш масаласидир. Бу мантиқ барча иштирокчилар манфаатларига мос келади, чунки Афғонистон иқтисодий жараёнларининг олдиндан аниқ бўлиши минтақалараро йўналишлар қиймати ва хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатади.
10. Ўзаро боғлиқлик ва Барқарор ривожланиш мақсадлари
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги иқтисодий ўзаро боғланиш БМТнинг Барқарор ривожланиш мақсадлари билан бевосита боғлиқ. Энергетика тармоқларини ривожлантириш 7-мақсадни қўллаб-қувватлайди, савдо ва бандликни кенгайтириш 8-мақсадга мос келади, барқарор инфратузилма қуриш 9-мақсад билан боғлиқ, ҳудудий яккаланишни камайтириш 10-мақсадга ҳисса қўшади, иқлимга чидамлилик 13-мақсадга тааллуқли, минтақавий мувофиқлаштириш ва шериклик эса 16- ва 17-мақсадларга мос келади.
Бироқ Барқарор ривожланиш мақсадлари билан боғлиқлик ўз-ўзидан пайдо бўлмайди. Инфратузилма тараққиётга хизмат қилиши мумкин, аммо фойда фақат йирик иштирокчилар қўлида тўпланиб, харажатлар маҳаллий жамоалар зиммасига тушса, у тенгсизликни ҳам чуқурлаштириши мумкин. Шу сабабли лойиҳалар экологик баҳолаш, ижтимоий ҳимоя кафолатлари, аҳоли билан маслаҳатлашувлар, ер билан боғлиқ масалаларни бошқариш, меҳнат хавфсизлиги чоралари ва шаффоф компенсация механизмларини ўз ичига олиши лозим.
Аёллар, ёшлар ва кичик корхоналарга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Янги коридорлар логистика, савдо, умумий овқатланиш, таъмирлаш, рақамли қўллаб-қувватлаш, таълим ва туризм соҳаларида хизматларга талаб яратади. Агар маҳаллий тадбиркорларга ушбу имкониятлардан фойдаланиш йўли очилса, инфратузилма шунчаки транзит рентаси манбаи эмас, балки инклюзив ўсиш манбаига айланади.
Иқлим хатари аллақачон иқтисодий омилга айланмоқда. Жаҳон банки баҳоларига кўра, 2030 йилга бориб Жанубий Осиё аҳолисининг қарийб 90 фоизи кучли иссиқлик таъсирига дуч келиши мумкин, аҳолининг бешдан бир қисмидан ортиғи эса кучли сув тошқинлари хавфига рўбарў бўлиши эҳтимоли бор. Марказий Осиё учун асосий чеклов сув ресурслари билан боғлиқ: Ўзбекистонда сув олиш ҳажми ички қайта тикланувчи сув ресурсларидан сезиларли даражада юқори, ҳозирги сув тақчиллиги эса 2030 йилга бориб 7 миллиард м³га, 2050 йилга бориб эса 15 миллиард м³гача ошиши мумкин[9][10][11].
Ўзаро боғлиқликнинг иқлим ўлчами тобора муҳим аҳамият касб этмоқда. Жанубий Осиё ва Марказий Осиё экстремал об-ҳаво ҳодисалари, музликларнинг эриши, қурғоқчилик, тошқинлар ҳамда сув атрофидаги кескинликлар хавфига дуч келмоқда. Шу сабабли янги автомобиль йўллари, темир йўллар, электр узатиш линиялари ва логистика марказлари узоқ муддатли иқлим сценарийларини ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаштирилиши керак. Энергетика соҳаси учун бу электр энергияси савдоси, энергия самарадорлиги, қайта тикланувчи манбалар ва электр тармоқлари барқарорлигини ўзаро уйғунлаштиришни англатади.
Барқарор ривожланиш нуқтаи назаридан энг истиқболли модель хомашё транзитига эмас, балки қўшилган қиймат яратишга асосланган модельдир. Бу қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш, саноат кооперацияси, хизматлар занжирлари, рақамли савдо, айрим тармоқларни маҳаллийлаштириш ва кадрлар тайёрлашни назарда тутади. Бундай ҳолатда ўзаро боғланиш товарлар ҳаракатидан таркибий модернизация механизмига айланади.
11. Хулоса
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги иқтисодий ўзаро боғланиш макроминтақанинг барқарор ривожланиши учун асосий шартлардан биридир. У сотиш бозорларини кенгайтириш, транспорт жиҳатидан яккаланишни камайтириш, энергетик хавфсизликни мустаҳкамлаш, бандликни қўллаб-қувватлаш ҳамда минтақавий барқарорлик учун янги рағбатлар яратиш салоҳиятига эга. Шу билан бирга, кутилган самара битта алоҳида лойиҳага эмас, балки ўзаро мувофиқлаштирилган чора-тадбирлар мажмуига боғлиқ.
Асосий амалий хулоса – портфелли ёндашув зарурлигидир. Трансафғон темир йўли, Эрон орқали ўтадиган йўналиш, автомобиль йўллари коридорлари, ҳаво қатновлари, CASA-1000 ва TAPI энергетика лойиҳалари, савдони рақамлаштириш, логистика тугунлари ва инвестиция платформалари бир-бирини тўлдирувчи элементлар сифатида қаралиши лозим. Уларнинг ҳар бири амалга ошириш муддати, хатарлари ва иқтисодий мантиғи жиҳатидан фарқ қилади; шу сабабли минтақавий стратегия муқобил имкониятлар ва мослашувчанликни таъминлаши керак.
Ўзбекистон боғловчи давлат ролини бажариш учун объектив устунликларга эга. Унинг географик жойлашуви, демографик салоҳияти, саноат базаси, Термиздаги жанубий тугуни ва фаол ташқи иқтисодий кун тартиби Марказий ва Жанубий Осиё манфаатларини бирлаштириш имконини беради.
Термиз мулоқоти сиёсий ирода лойиҳалар даражасидаги аниқ ижро интизомига айланадиган платформа бўлиши мумкин. Бунинг учун у фақат декларациялар эмас, балки лойиҳалар рўйхати, кўрсаткичлар, йўл хариталари, баҳолаш механизмлари ҳамда бизнес, экспертлар ва давлат идоралари ўртасидаги доимий ҳамкорлик каналларини ҳам шакллантириши лозим.
Узоқ муддатли истиқболда Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғланиш фақат савдо ҳажмини оширишга эмас, балки ривожланиш сифатини яхшилашга ҳам йўналтирилиши керак. Барқарор макроминтақа инфратузилма институтлар билан, энергетика иқлим олдидаги масъулият билан, савдо саноат кооперацияси билан, дипломатик ташаббуслар эса далилларга асосланган таҳлил ва амалий натижалар билан узвий боғланган шароитда шаклланади.
Мухаммад Бабаджанов,
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги
Макроиқтисодий ва ҳудудий тадқиқотлар институти
лойиҳа
раҳбари
[1] https://www.worldbank.org/en/programs/south-asia-regional-integration/trade
[2] https://data.worldbank.org/?locations=TJ-UZ-KZ-TM-KG
[3] https://data.worldbank.org/country/south-asia
[4] https://uzembassy.kz/en/article/the-mazar-i-sharif-kabul-peshawar-railway-will-open-up-broad-prospects-for-international-trade
[5] https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/brief/updated-q-a-on-casa-1000-resumption-in-afghanistan
[6] https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/11/01/additional-financing-for-casa-1000-project-for-the-kyrgyz-republic
[7] https://www.carecprogram.org/uploads/03-CAREC-Transport-Strategy-2030-Midterm-Review-Draft-Report.pdf
[8] https://cpmm.carecprogram.org/2022-report/key-results/
[9] https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/06/03/climate-resilience-in-south-asia-will-be-private-sector-led
[10] https://data.worldbank.org/country/uzbekistan
[11] https://www.adb.org/news/features/numbers-climate-change-central-asia
