Марказий ва Жанубий Осиё узоқ тарих давомида маданий ва цивилизациявий алоқаларнинг кенг майдони бўлиб келган.
Икки минтақа халқлари кўп марта ягона давлат тузилмалари, ягона сиёсий, иқтисодий ва маданий-гуманитар доирада бирлашган. Айнан шу ҳудудлар орқали Яқин Шарқ, Европа, Ҳиндистон ва Хитойни боғловчи энг муҳим йўллар ўтган. Яқин алоқалар туфайли илмий билимлар ва фалсафий ғоялар, тиббиёт, астрономия, математика, меъморчилик, дипломатия ва давлат бошқаруви тизимидаги ютуқлар тарқалган.
Ҳозирги глобал нотинчлик ва ўзаро ишончсизлик даврида Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги чуқур тарихий-цивилизацион умумий жиҳатларни тушуниш алоҳида аҳамият касб этади.
Aйнан шу саволлар Термиз мулоқотининг кун тартибига киритилган бўлиб, у кўп томонлама инклюзив майдон сифатида минтақавий муаммоларни конструктив диалог ва биргаликда йечим топиш учун шароит яратишга қаратилган.
Бунда фиримиз фақат ўтмишдаги савдо алоқалари ёки сиёсий алоқаларни ретроспектив таҳлил қилиш ҳақида эмас. Замонавий популяцион генетика маълумотлари макрорегион аҳолисининг барқарор, кўп асрлик антропологик ўзаро боғлиқлигининг мавжудлигини тасдиқлайди.
Кенг кўламли палеогенетик тадқиқотлар натижалари, жумладан, ҳинд цивилизацияси вакилларининг қадимги ДНК (а-ДНК) кетма-кетлигини аниқлаш, археологик ва лингвистик текширишлар билан биргаликда, минг йиллар давомида миграция оқимлари йўналишларини ва генофонд ўзгаришини қайта тиклаш имконини беради.
Жанубий Ўзбекистон ва Бақтрия-Марғиёна археологик мажмуасининг (ВМАC) қадимги аҳолисини ўрганиш маҳаллий популяцияларнинг генетик ворисийлигини ва уларнинг Эрон платоси, Шимоли-Ғарбий Ҳиндистон ва Ҳинд ҳавзасидаги қадимий жамоалар билан яқин алоқаларини кўрсатади.
Сўнгги бронза ва илк темир давридаги ушбу жараёнларнинг ўзига хослиги шуни кўрсатадики, ҳозирги Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудлари доимий демографик ва маданий алмашув макони сифатида фаолият юритган. Ўзбекистоннинг замонавий жануби ҳудудлари одамлар, технологиялар ва маданий амалиётларнинг жадал алмашинуви ягона маконининг бир қисми бўлган. Бу омил Марказий ва Жанубий Осиёдаги антропологик, тил ва диний жараёнларнинг яқинлигини, шу билан бирга, уларнинг автохтон ўзига хослигини йўқотмаслигини таъминлади.
Гап генетик бир-хиллик ҳақида эмас, балки Марказий ва Жанубий Осиёда антропологик, лингвистик, маданий ва диний жараёнларнинг яқинлигини шакллантирган кўп асрлик демографик ўзаро таъсир тизими ҳақида бормоқда. Буларнинг барчаси улар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик жараёнларини чуқурлаштириш учун мукаммал шарт-шароит яратади. Бунда яқинлашувнинг асосини моддий емас, балки маънавий қадриятлар ташкил етади.
Мазкур контекстда Янги Ўзбекистоннинг трансрегионал алоқадорликни тиклаш бўйича замонавий ташаббуслари, минтақа давлатларнинг чуқур ўзаро боғлиқлиги билан белгиланган тарихий ривожланиш моделининг қонуний давоми деб ҳисобланади.
2016 йилдан кейин Ўзбекистоннинг замонавий ташқи сиёсати прагматик иқтисодий-транспорт ҳамкорлиги ва макроминтақанинг умумий тарихий тақдирини тан олиш синергиясига асосланади. Ушбу стратегияни амалга ошириш доирасида Мовароуннаҳр, Афғонистон ва Ҳиндистон яриморолини боғлаб турган қадимий интеллектуал ва логистика маркази – Термиз шахри алоҳида аҳамият касб этади.
Шу сабабли, тарих ва маданият соҳасида буддавий ва ислом меросини биргаликда ўрганиш бўйича лойиҳаларни амалга оширишга алоҳида урғу берилмоқда. Жанубий Ўзбекистон ёдгорликларининг (Қора-тепа, Фаёз-тепа, Кампиртепа) ўзига хос синтезизми ҳинд, еллинистик, ерон ва ўрта осиё анъаналарининг тарихий синтезини акс еттиради, бу еса буддизмнинг Ҳиндистондан Шарқий Осиёга ўтиш йўлларини белгилайди.
VIII асрдан бошлаб минтақанинг ислом маконига интеграцияси цивилизация
синтезининг янги босқичини бошлаб берди. Термиз мусулмон оламининг асосий
интеллектуал марказларидан бирига айланди, бу эса суфий тармоқларининг таъсири
ва Марказий ҳамда Жанубий Осиёда ўз обрўсини сақлаб келаётган буюк мутафаккир
ал-Ҳаким ат-Термизий мероси билан тасдиқланади.
Темурийлар
даврида бу алоқалар бевосита Мовароуннаҳр маданий матрицасига бориб тақаладиган
Буюк Мўғуллар (Бобурийлар)нинг ўзига хос ҳинд-мусулмон цивилизацияси
шаклланишига асос бўлди.
Ушбу тарихий-цивилизациявий пойдеворга таяниб, Тошкент бугунги кунда Марказий ва Жанубий Осиё учун умумий маданий ва гуманитар платформа яратиш тарафдори бўлиб чиқмоқда, бу Жанубий Осиёнинг асосий давлатлари ташқи сиёсат стратегиялари билан юқори даражада ўзаро боғлиқликни намойиш этади:
Ҳиндистон: Нью-Деҳли Ўзбекистон ташаббусларига ўзининг “Connect Central Asia” концепцияси нуқтаи назаридан қарайди. Маданий ва тарихий ўхшашликлар (Бобурийлар даври, сўфийлик ва буддавийлик мероси) Ҳиндистонга Ўзбекистонда етакчи университетлари (Aмитй ва Шарда) филиалларини очиш орқали ўзининг минтақадаги гуманитар иштирокини кенгайтириш имкон беради.
Покистон: Исломобод учун Самарқанд ва Бухоро билан чуқур маънавий алоқалар муҳим аҳамиятга эга. «Зиёрат туризми» дастурларини ривожлантириш гуманитар алоқалар учун рағбат вазифасини ўтайди ва кенг кўламли трансминтақавий транспорт лойиҳаларини амалга ошириш учун зарур бўлган ўзаро ишончни оширишга хизмат қилади.
Афғонистон: Кобул учун Ўзбекистоннинг сиёсатдан холи ташаббуслари ташқи дунё билан ўзаро алоқа қилишнинг қонуний йўлини очиб, сиёсий қарама-қаршиликка аралашмасдан минтақавий иқтисодий жараёнларга қўшилиш имконини беради.
Алоҳида таъкидлаш жоизки,
макроминтақанинг стратегик салоҳияти унинг демографик хусусиятлари билан
чамбарчас боғлиқ. Марказий ва Жанубий Осиё дунёдаги энг «ёш» минтақалар
қаторига киради: бу ерда 30 ёшгача бўлган аҳоли улуши 60% дан ошади, ўртача ёш
эса тахминан 28 ёшни ташкил этади. Бу демографик ресурс барқарор ўсиш ва
жамоатлараро алоқаларни фаоллаштиришнинг асосий драйвери бўлиб хизмат қилади,
бу эса инсон капиталини ривожлантириш вазифаларини долзарблаштиради.
Бундай
шароитда инсон капиталини ривожлантириш соҳасида ҳамкорликдаги ишларнинг
аҳамияти ортиб бормоқда. Малакали кадрлар тайёрлаш, илмий-академик ҳамкорликни
кенгайтириш, билим ва технологиялар алмашинуви, ёшлар ва жамиятлараро
алоқаларни фаоллаштириш шулар жумласидан.
Ўзбекистон макроминтақада олий таълим муассасалари ва илмий-академик ҳамкорликни изчил кенгайтириб бормоқда. Термиз шаҳрида халқаро ташкилотлар кўмагида афғонистонлик талабаларни касб-ҳунарга ва тилга ўқитиш дастурлари йўлга қўйилгани бунинг амалий намунасидир. Натижада шаҳар икки минтақа чоррахасида йирик таълим ва гуманитар марказга айланмоқда.
Тошкент томонидан илгари сурилган ташаббуслар трансрегионал алоқадорликни тиклашда самарали восита бўлиб хизмат қилади ва давлатларнинг чуқур ўзаро боғлиқлиги билан белгиланган ривожланишнинг тарихий моделининг мантиқий давоми ҳисобланади.
Ушбу стратегияни амалга ошириш доирасида Мовароуннаҳр, Афғонистон ва Ҳиндистон яриморолини боғлаб турган қадимий интеллектуал ва логистика маркази – Термиз шахри алоҳида аҳамият касб этади.
Унинг тарихий роли ўзига хос геостратегик жойлашуви билан белгиланган. Антик даврдаёқ Термиз Юнон-Бақтрия ва Кушон дунёсининг муҳим маркази бўлган. Айнан Кушон империяси замонавий Марказий Осиё, Афғонистон, Покистон ва Шимолий Ҳиндистон ҳудудларини бирлаштирган биринчи барқарор сиёсий-иқтисодий маконлардан бирини яратди.
Мутахассислар ҳамжамияти ушбу платформанинг сифатли эволюциясини қайд этмоқда. Иккинчи «Термиз мулоқоти» анжумани (2026-йил 4–6 июн кунлари Тошкент, Термиз ва Самарқандда режалаштирилган) сиёсат, логистика, иқлимга мослашиш ва маданий алмашув соҳаларида концептуал мунозаралардан амалий ҳамкорлик механизмларини шакллантиришга ўтишни англатади. Форум минтақавий хавфсизлик ва Афғонистондаги вазиятни тартибга солиш бўйича кўп томонлама ёндашувларни ишлаб чиқиш учун ихтисослаштирилган халқаро платформа мақомига эга бўлмоқда.
Ўзбекистоннинг ёндашувидаги асосий ўзига хослик «инклюзив минтақавийлик» ғоясига асосланади, бу эса Aфғонистоннинг минтақалараро алоқалар тизимига мажбурий равишда қўшилишини тақозо этади. Тошкент инсонпарварлик ҳамкорлигини давлатлар ўртасидаги зиддиятларни юмшатиш ва минтақавий ажралишни енгиш воситаси сифатида баҳолаб, муқобил дипломатия моделини таклиф қилмоқда.
Шундай қилиб, замонавий Ўзбекистон Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро ҳамкорликнинг тарихий тажрибасини XXI аср воқелигига мос равишда концептуал жиҳатдан қайта кўриб чиқмоқда. «Термиз мулоқоти» платформасини ривожлантириш ва трансминтақавий алоқаларни рағбатлантириш орқали Тошкент ягона цивилизациявий макон ҳақидаги тарихий хотирани кўп томонлама интеграция, гуманитар шериклик ва бўлинмас минтақавий хавфсизликнинг ҳаётий механизмига айлантирмоқда.
Сабиров Алишер
тарих фанлари доктори
Низомий номидаги Ўзбекистон миллий педагогика университети
